Saratani ya Ziwa (Breast Cancer)
Saratani ya ziwa ni aina ya saratani inayotokana na ukuaji usio wa kawaida wa seli ndani ya tishu za titi. Ingawa hutokea zaidi kwa wanawake, wanaume pia wanaweza kupata saratani ya ziwa kwa sababu wote huzaliwa wakiwa na tishu za matiti.
Kwa miaka ya hivi karibuni, kiwango cha wagonjwa wanaonusurika saratani ya ziwa kimeongezeka kwa kiasi kikubwa. Hii inatokana na uelewa mpana wa saratani ya ziwa, uchunguzi wa mapema, na maendeleo katika tiba mbalimbali zinazotolewa kwa wagonjwa.
Dalili za Saratani ya Ziwa
Dalili zinaweza kutofautiana baina ya mtu na mtu, lakini mara nyingi hujumuisha:
Uvundo au uvimbe kwenye titi au kwapa,unaohisi kuwa mgumu au tofauti na sehemu nyingine.
Mabadiliko ya chuchu,kama chuchu kuingia ndani au kupata umbo lisilo la kawaida.
Mabadiliko ya rangi ya ngozi ya titi, ikiwemo kuwa nyekundu, giza au rangi ya zambarau kutegemea rangi ya ngozi.
Mabadiliko ya ukubwa au umbo la titi.
Ngozi ya titi kukunjamana au kuwa kama ganda la chungwa (orange peel appearance).
Kupasuka, kung’oka, au kukorota kwa ngozi ya titi au chuchu.
Wakati wa Kumwona Daktari
Ukigundua uvimbe au mabadiliko yoyote yasiyo ya kawaida, usiweke kusubiri mpaka siku ya mammogram. Wasiliana na mtaalamu wa afya mapema kwa uchunguzi zaidi.
Sababu za Saratani ya Ziwa
Sababu kuu halisi haijulikani, lakini wanasayansi wanajua kwamba saratani ya ziwa hutokea pale ambapo mabadiliko ya vinasaba (DNA mutations) hutokea kwenye seli za titi.
Seli zinazopata mabadiliko ya vinasaba:
Huongezeka kwa kasi kuliko kawaida,
Haziishi kwa wakati wao,
Huunda uvimbe (tumor),
Huweza kusambaa kwenda sehemu nyingine za mwili (metastasis).
Saratani inaweza kuanza kwenye:
Mirija ya maziwa (ductal carcinoma) – aina ya kawaida zaidi
Tezi za kutengeneza maziwa (lobular carcinoma)
Vihatarishi vya Kupata Saratani ya Ziwa
Mambo yanayoongeza uwezekano ni pamoja na:
Historia ya familia yenye saratani ya ziwa, hasa ndugu wa karibu.
Historia binafsi ya kuwa na saratani kwenye titi moja.
Kuwa na hali fulani za tishu za titi, kama LCIS au atypical hyperplasia.
Kuanza hedhi kabla ya miaka 12.
Kuchelewa kukoma hedhi (menopause) baada ya miaka 55.
Kuwa mwanamke (lakini wanaume pia huathirika).
Kuwa na matiti yenye wingi wa tishu ngumu (dense breasts).
Unywaji wa pombe.
Kupata mtoto wa kwanza baada ya miaka 30.
Kutozaa kabisa (nulliparity).
Kuongezeka kwa umri.
Kurithi mabadiliko ya vinasaba kama BRCA1 na BRCA2.
Matumizi ya dawa za homoni kipindi cha menopause (HRT).
Unene uliopitiliza (obesity).
Kupata mionzi kifuani utotoni au ujana.
Jinsi ya Kupunguza hatari ya Saratani ya ziwa
- Uchunguzi wa Mara kwa Mara
Zungumza na mtaalamu wako kuhusu:
Lini uanze kufanya mammogram
Aina za vipimo vinavyokufaa - Kujitambua (Breast Self-Awareness)
Fahamu muundo, mwonekano, na hisia za kawaida za matiti yako. Hii inakusaidia kugundua mapema mabadiliko yasiyo ya kawaida. - Kuepuka Pombe
Hakuna kiwango salama cha pombe kwa kuzuia saratani ya ziwa. Kama inalazimu, usizidishe kinywaji 1 kwa siku. - Mazoezi ya Kawaida
Mazoezi angalau dakika 30 kwa siku kwa siku nyingi za juma yanaweza kupunguza hatari. - Kudhibiti Matumizi ya HRT
Homa kali za usiku au dalili za menopause zinaweza kuhitaji tiba ya homoni, lakini matumizi ya muda mfupi na kiwango cha chini hupunguza hatari. - Kudumisha Uzito Unaoafiki
Ongea na wataalamu wa afya kuhusu njia bora za kupunguza uzito ikiwa ni changamoto.
Kwa Wenye Hatari Kuu (High Risk)
Ikiwa una historia kali ya saratani ya ziwa au mabadiliko ya vinasaba, unaweza kupewa:
- Dawa za Kuzuia (Chemoprevention)
Hizi ni dawa zinazozuia homoni za estrogen, kama SERMs na aromatase inhibitors. Zinaweza kupunguza hatari, lakini huwa na madhara, hivyo hutolewa kwa watu walio kwenye hatari kubwa tu. - Upasuaji wa Kinga (Preventive Surgery)
Kuondoa matiti yote (prophylactic mastectomy)
Kuondoa ovari (prophylactic oophorectomy)
Upasuaji huu unapunguza hatari kwa kiasi kikubwa, hasa kwa watu wenye BRCA1/BRCA2.
Hitimisho
Saratani ya ziwa ni ugonjwa unaoweza kutibika vizuri iwapo umegunduliwa mapema. Ufuatiliaji wa afya ya matiti, mazoezi, ulaji sahihi, na kuepuka vihatarishi visivyohitajika ni hatua muhimu katika kuzuia au kupunguza uwezekano wa kupata ugonjwa huu.
